Information Retrieval and Cataloging

Kataloglama, kütüphane materyallerine ait tanıtıcı bilgilerin önceden belirlenen kurallara göre kaydedilmesi işlemidir. Kataloglama; bir kaynağın sorumlu ve emeği geçenlerinin son kullanılan biçimlerini belirtmek, eldeki kaynağın disiplini ve konularını belirlemektir. Kataloglama, araştırmacıların bilgiyi fark etmelerini, ulaşmalarını ve kullanmalarını sağlar.

Var olan bir bilgiye ulaşım, onun nerede, ne biçimde, ne zaman ve nasıl üretildiğinin bilinmesi ile mümkün olabilir. Bu da ancak üretilen bilgilerin bibliyografik kayıtları ile sağlanabilir. Bibliyografik bilginin kaydedilmesinde ki tekrarı önlemek ve dünyanın her yerinde isteyen herkesin bilgiye ulaşımını sağlamak amacıyla yapılan çalışmaların sonunda Evrensel Bibliyografik Denetim doğmuştur. Dünya üzerinde yayınlanmış her yayına ulaşabilmek ise uluslararası düzeyde kabul edilmiş standartlarla hazırlanmış bibliyografik bilgi ile mümkün olabilir.

İlk kataloglama kuralının 1841 yılında yayınlanmasıyla başlayan gelişim çizgisi 1990’ların ikinci yarısında ortaya atılan üst veri ile yeni bir boyuta gelmiştir.

1548’de Conrad Gesner’in, Cataloguing Methods adlı çalışmasında yaptığı, kitapların raflardaki düzenine göre alfabetik yazar dizini önermesi olarak verebiliriz. 1595 yılında ise Londralı kitapçı Andrey Maunsell, kataloglamaya üç önemli kural getirmiştir.

17. ve 18. yüzyıllarda çeşitli gelişmeler olsa da ilk kataloglama kuralı Panizzi tarafından British Museum Rules olarak 1841 yılında yayınlanmıştır.

1876’da Charles A. Cutter tarafından da Cutter’s Rules for a Dictionary Catalog yayınlanmıştır.

1908 yılında da ALA (Amerikan Kütüphaneciler Derneği) tarafından Catalogouing Rules : Author and Title Entries (Kataloglama Kuralları: Yazar ve Eser Adı Girişleri) yayınlanmıştır.

Kataloglamada uluslararası standartlaşmayı, 1961 yılında, Unesco’nun desteği ile IFLA tarafından Paris’te 52 ülkenin katılımıyla düzenlenen “Kataloglama İlkeleri Milletlerarası Konferansı” gerçekleştirmiştir. Bu toplantının sonucunda ülkelerden alınan geribildirimler dikkate alınarak 1967 yılında Anglo-Amerikan Kataloglama Kuralları’nın (Anglo-American Cataloging Rules) birinci basımı yayınlanmıştır.

1961 Paris Konferansı’ndan sonra bilgisayarların kataloglama işlemlerinde büyük yararlar sağlayacağı anlaşılmış ve bu yöndeki çabalara hız kazandırılmıştır. Önce Makineyle Okunabilir Kataloglama (Machine Readable Cataloguing-MARC) projesi geliştirilmiştir. Ardından da bu projede kullanılabilecek standartları belirlemek üzere Evrensel Bibliyografik Denetleme (International Bibliographical Control-UBC) Programı kabul edilmiştir.

1969’da IFLA tarafından Kopenhag’da “Kataloglama Uzmanları Milletlerarası Toplantısı” yapılmıştır. Bu toplantıda bibliyografik denetlemenin evrensel olarak geliştirilmesi ve bibliyografik kayıtların gözle ve makineyle okunabilir bir standarda kavuşturulması kararlaştırılmıştır.

Bunu sağlamak amacı ile değişik kayıt ortamları için Milletlerarası Standart Bibliyografik Niteleme (International Standard Bibliographical Description-ISBD) standartlarını belirlemek için çalışma toplulukları oluşturulmuştur. Bu topluluklar önce ortaklaşa genel bir standart (ISBD-G), ardından da ortamların her biri için ayrı standartlar (ISBD’ler) hazırlamış ve bu standartlar UBC Merkezince yayımlanmıştır.

Amerika Birleşik Devletleri, Kanada ve İngiltere kütüphanelerinin ISBD’lerde belirtilen standartlara göre yeni baştan hazırladığı Anglo-Amerikan Kataloglama Kuralları (AAKK)’nın ikinci basımı, her üç ülkede 1978 yılında yayınlanmıştır.

AAKK2’nin 1988 ve 1998’de iki revizyonu yayınlanmıştır. Her yıl düzenli olarak gözden geçirilen AAKK2’nin 1998 yılında yapılan basımının ardından 1999 ve 2001’de değişiklik ekleri ile 2001-2002 yılları arasında yapılan değişiklikleri içeren “Anglo-American Cataloguing Rules 2d ed., rev.” 2002 de yayınlamıştır.

Elektronik bilgi kaynağı; “bir bilgisayar veya bilgisayara bağlı bir araç tarafından işletilmek üzere aktarılmış olan ortamlar (veriler ve /veya programlar)”dır. Erişimi yerinde sağlanabilen ortamlar (örneğin bilgisayar diskleri, bilgisayar optik diskleri) ve uzaktan alınan ortamlar (örneğin çevrimiçi hizmetler, tartışma grupları/listeleri, world wide web (www) siteleri) elektronik bilgi kaynaklarıdır.

Milli Kütüphane‘de 1985 yılında, “Enstrüksiyon” isimli yayına göre hazırlanan katalog fişleri, Anglo Amerikan Kataloglama Kuralları II. Ed. na göre hazırlanmaya başlanmıştır.

Üst veri, bilgi ihtiyacı duyanların, bilgiyi fark etmelerinde, ulaşmalarında ve kullanmalarında kolaylık sağlar. Üst veriyi (Meta Data), Tonta elektronik yayınların bibliyografik tanımlaması olarak tarif eder. “Üst veri, veri hakkında bilgidir. Bu nedenle bir eserin yazarı, oluşturulduğu tarih, ilişkili çalışmalara bağlantılar vb. temel bilgileri sağlar. Web kaynakları ya da diğer bilgi kaynakları hakkında makinece anlaşılabilir veri olarak da tanımlanabilir”.

Üst veri, elektronik ortamda bulunan bilgi kaynakları hakkında yapısal düzenlemeler getiren veriler ya da öğelerdir. Bu bağlamda, web ortamındaki bilgiler hakkında veriler / öğeler, bilgiyi fiziksel niteliklerinden (materyalin türü – monograflar, makaleler, filmler, resimler, vb.) başlayarak sayısal bilgi kaynaklarına kadar (faaliyetler, olaylar, kişiler, yapılar, işlemler, ilişkiler, vb.) bütün özelliklerini açıklar. Bunlara üst veri öğeleri (metadata elements) denir. Bunlar da sanal ortamdaki değişik bilgi kaynaklarının ‘Yazar/Yaratıcı’, ‘Başlık’, ve ‘Konu’ gibi öğelerini belirler.

Üst verinin öneminin her geçen gün artmasının iki temel nedeni vardır:

1- Sayısal kaynakların sayısının artması ve yaygınlaşması: Birçok topluluk kendi bilgilerini sayısal ortamlara aktarıp veritabanlarında saklamaya başlamıştır. Nerede olursa olsun kullanıcılara çevirim-içi erişim olanaklı hale gelmiştir. Farklı topluluklar kendi gereksinimlerini karşılayıcı çalışmalar yaparak bilginin yapısını kendi istedikleri gibi değiştirmişlerdir. Ancak hepsinin tek bir ortak noktada birleşmesi gerekliliği sorusu üst verinin gereksinimini ortaya çıkarmıştır.

2- Artan bilgiye doğru bir şekilde erişim için üst verinin çeşitlerinin oluşturulması ve paylaşımı için standartların geliştirilmesi şart olmuştur.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

TurkeyEnglish

Contact Us